Η γειτονιά είναι συχνά ο πρώτος δημόσιος χώρος όπου ένα αυτιστικό παιδί συναντά άλλα παιδιά: η παιδική χαρά, το πάρκο, η βιβλιοθήκη της γειτονιάς. Όταν αυτοί οι χώροι είναι σχεδιασμένοι μόνο για ένα «μέσο» παιδί, χωρίς πρόβλεψη για ήχο, φως ή πλήθος, γίνονται πηγή άγχους αντί για ελεύθερου χρόνου.
Σε αρκετές χώρες, δήμοι, βιβλιοθήκες και οργανισμοί πάρκων έχουν αρχίσει να ξανασχεδιάζουν αυτούς τους καθημερινούς χώρους με πιο συνειδητό τρόπο. Δεν πρόκειται για εξειδικευμένες υπηρεσίες, αλλά για μικρές αλλαγές στον δημόσιο χώρο που τον κάνουν πιο ανοιχτό σε όλους.
Παιδικές χαρές χωρίς εμπόδια
Ο σχεδιασμός «καθολικής προσβασιμότητας» σε παιδικές χαρές δεν αφορά μόνο ράμπες για αμαξίδιο. Περιλαμβάνει τη λεγόμενη αισθητηριακή ζώνωση: ξεχωριστές περιοχές για έντονο κίνημα και για ήρεμο παιχνίδι, ώστε κάθε παιδί να βρίσκει τον δικό του ρυθμό. Παραδείγματα όπως το Magical Bridge Playground στο Palo Alto της Καλιφόρνιας ή το Clemyjontri Park στη Βιρτζίνια συνδυάζουν φαρδιούς, χρωματιστούς διαδρόμους, σκιερές γωνιές και τούνελ όπου ένα παιδί μπορεί να αποτραβηχτεί λίγο χωρίς να φύγει από τον χώρο. Οι κούνιες, που έχουν καταπραϋντικό αποτέλεσμα για πολλά αυτιστικά παιδιά, και η σαφής, εικονική σήμανση για το πώς χρησιμοποιείται κάθε παιχνίδι είναι δύο απλά στοιχεία που επαναλαμβάνονται σε αυτά τα παραδείγματα.
Στην Ελλάδα υπάρχουν ήδη πρότυπες παιδικές χαρές καθολικού σχεδιασμού με εξοπλισμό για παιδιά με και χωρίς αναπηρία, δείγμα ότι η λογική αυτή δεν είναι ξένη προς τον δημόσιο χώρο μας, χρειάζεται όμως να πολλαπλασιαστεί.
Πάρκα με ήσυχες γωνιές
Πέρα από την παιδική χαρά, το ίδιο το πάρκο μπορεί να βοηθήσει ή να δυσκολέψει μια βόλτα. Σύμφωνα με συστάσεις για αυτισμό-φιλικούς δημόσιους χώρους, βοηθούν τα ήσυχα παγκάκια μακριά από γήπεδα και παιχνίδια, οι σκιερές διαδρομές χαμηλής κίνησης και η σαφής σήμανση της διαδρομής, ώστε κάποιος να ξέρει τι θα συναντήσει πριν φτάσει εκεί. Όταν η μόνιμη ησυχία δεν είναι εφικτή, κάποιοι φορείς προσφέρουν συγκεκριμένες «ήσυχες ώρες» με λιγότερο θόρυβο και κόσμο, μια πρακτική δανεισμένη από κινηματογράφους και μουσεία που έχουμε ήδη παρουσιάσει σε παλαιότερο άρθρο για sensory-friendly χώρους.
Σε επίπεδο πόλης, η πρωτοβουλία Dublin Autism Friendly Capital στην Ιρλανδία, που αναπτύχθηκε μαζί με αυτιστικά άτομα και τις οικογένειές τους, δείχνει τι σημαίνει να σχεδιάζεις ολόκληρη την πόλη, όχι μόνο μεμονωμένους χώρους, με γνώμονα την προσβασιμότητα: από τη σήμανση μέχρι την εκπαίδευση προσωπικού σε καταστήματα και υπηρεσίες.
Βιβλιοθήκες ως χώρος ηρεμίας
Η βιβλιοθήκη της γειτονιάς είναι από τους πιο υποτιμημένους χώρους κοινωνικής ζωής. Βιβλιοθήκες σε αρκετές χώρες οργανώνουν πλέον τακτικές «sensory friendly hours»: ώρες με χαμηλωμένα φώτα, περιορισμένη κίνηση, διαθέσιμα ακουστικά μείωσης θορύβου και αισθητηριακά υλικά, καθώς και αφιερωμένες ήσυχες γωνιές για όποιον χρειάζεται μια παύση. Πολλές βιβλιοθήκες προσπαθούν επίσης να γίνουν χώροι χωρίς έντονα αρώματα. Πέρα από την πρακτική διάσταση, αυτές οι ώρες γίνονται σημείο συνάντησης για γονείς που ανταλλάσσουν πληροφορίες και χτίζουν δίκτυο μεταξύ τους, κάτι που έχει αξία εξίσου με τη δραστηριότητα του παιδιού.
Μια σημαντική επισήμανση από όσους μελετούν αυτές τις πρωτοβουλίες: αν η «ήσυχη ώρα» προσφέρεται μόνο σε ώρες που δεν βολεύουν εργαζόμενους γονείς ή μεγαλύτερα παιδιά με σχολικό πρόγραμμα, ο αποκλεισμός απλώς μετατοπίζεται. Το ωράριο μετράει όσο και ο ίδιος ο χώρος.
Τι μπορούμε να κρατήσουμε στην Ελλάδα
- Να αναζητούμε παιδικές χαρές με σαφή διαχωρισμό ήρεμων και έντονων περιοχών, όχι μόνο πρόσβαση με αμαξίδιο.
- Να προτιμούμε πάρκα με σκιά, ήσυχα σημεία και λιγότερο κόσμο σε ώρες εκτός αιχμής, ιδιαίτερα σε πρώτες επισκέψεις.
- Να ρωτάμε τη δημοτική βιβλιοθήκη της περιοχής μας αν προσφέρει ή σχεδιάζει ήσυχες ώρες, ακόμα κι αν δεν υπάρχουν ακόμα.
- Να μοιραζόμαστε μεταξύ γονιών ποιοι χώροι της γειτονιάς λειτουργούν καλύτερα, αντί να ξεκινάει ο καθένας από την αρχή.
Αυτά είναι μικρές, καθημερινές αλλαγές, όχι θεσμικές μεταρρυθμίσεις, και γι' αυτό μπορούν να ξεκινήσουν από εμάς: μια πρόταση σε δήμο, μια κουβέντα με βιβλιοθηκάριο, μια βόλτα σε ώρα με λιγότερο κόσμο. Στο Autism Club προσπαθούμε να επιλέγουμε ακριβώς τέτοιους χώρους για τις ομαδικές μας εξορμήσεις, όχι επειδή είναι «ειδικοί», αλλά επειδή αφήνουν περιθώριο σε κάθε παιδί να συμμετέχει με τον δικό του τρόπο.