Όταν σκεφτόμαστε συμπερίληψη στην κοινότητα, το μυαλό πηγαίνει συνήθως σε σχολεία, γηπεδα ή θέατρα. Υπάρχει όμως ένας χώρος που πολλές πόλεις στον κόσμο έχουν αρχίσει να τον αξιοποιούν συστηματικά για αυτιστικά παιδιά και τις οικογένειές τους: η δημόσια βιβλιοθήκη. Δεν χρειάζεται εισιτήριο, δεν έχει την πίεση μιας παράστασης, και μπορεί κανείς να μπει, να μείνει όσο θέλει και να φύγει χωρίς εξηγήσεις.
Σε αρκετές χώρες οι βιβλιοθήκες έχουν μετατραπεί σε ένα από τα πιο προσβάσιμα σημεία ελεύθερου χρόνου: ήσυχα, δωρεάν, ανοιχτά σε όλες τις ηλικίες, με προσωπικό που εκπαιδεύεται να υποδέχεται τη διαφορετικότητα. Ας δούμε τι κάνουν συγκεκριμένα και τι από αυτό έχει νόημα να το κρατήσουμε.
Sensory storytime: η ιστορία γίνεται πιο ήσυχη
Σε πολλές αμερικανικές βιβλιοθήκες, από τη Στάμφορντ έως το Πόρτλαντ, λειτουργεί εδώ και χρόνια η λεγόμενη sensory storytime: μια εκδοχή της κλασικής παιδικής αφήγησης με χαμηλωμένο φωτισμό, πιο ήσυχη μουσική, διαλείμματα κίνησης και διαθέσιμα αντικείμενα αισθητηριακής ρύθμισης όπως fidgets ή βαρέα καλύμματα. Η Multnomah County Library στο Όρεγκον περιγράφει το πρόγραμμα ως τρόπο να μείνει άθικτη η εμπειρία της αφήγησης, προσαρμοσμένη όμως στον ρυθμό και τις ανάγκες νευροδιαφορετικών παιδιών, χωρίς να αποκλείει κανέναν άλλον.
Το σημαντικό σε αυτά τα προγράμματα δεν είναι μόνο η ίδια η ιστορία, είναι ότι οι γονείς γνωρίζονται μεταξύ τους σε ένα περιβάλλον χωρίς άγχος, κάτι που μοιάζει πολύ με τη λογική πίσω από τα δικά μας κλαμπ ενδιαφερόντων.
Ώρες χωρίς κόσμο, χώροι με λιγότερα ερεθίσματα
Αρκετές βιβλιοθήκες στις ΗΠΑ, όπως αυτές στο δίκτυο Urban Libraries Council, προσφέρουν «sensory friendly browsing hours»: διάστημα πριν το κανονικό ωράριο λειτουργίας, όπου η βιβλιοθήκη ανοίγει αποκλειστικά για οικογένειες που χρειάζονται λιγότερο κόσμο, λιγότερο θόρυβο, περισσότερο χρόνο. Η δημόσια βιβλιοθήκη του Λος Άντζελες έχει φτιάξει ειδικές «sensory spaces» σε αρκετά υποκαταστήματα, με sensory kits, ακουστικά μείωσης θορύβου και καθίσματα σχεδιασμένα να μειώνουν το αισθητηριακό φορτίο.
Η λογική είναι απλή και μεταφέρσιμη: δεν χρειάζεται να φτιαχτεί κάτι νέο από το μηδέν, αρκεί να αλλάξει η ώρα ή ο φωτισμός ενός ήδη υπάρχοντος δημόσιου χώρου.
Δανεισμός εξοπλισμού, όχι μόνο βιβλίων
- Πολλές βιβλιοθήκες δανείζουν sensory kits μαζί με τα βιβλία, με fidget toys, ακουστικά και οπτικά χρονόμετρα.
- Σε κάποιες περιπτώσεις υπάρχουν μόνιμες sensory αίθουσες ανοιχτές σε όλους κατά τη διάρκεια της ημέρας, όχι μόνο σε προγραμματισμένες ώρες.
- Το προσωπικό εκπαιδεύεται ώστε να αναγνωρίζει σημάδια υπερδιέγερσης και να προσφέρει διακριτική βοήθεια αντί να επεμβαίνει.
Αυτό το κομμάτι, ο δανεισμός εξοπλισμού, είναι πρακτικά το φθηνότερο και πιο εύκολο σε εφαρμογή σε κάθε δημοτική βιβλιοθήκη, ανεξάρτητα από προϋπολογισμό.
Τι λένε οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες
Η Διεθνής Ομοσπονδία Βιβλιοθηκονομικών Ενώσεων και Ιδρυμάτων (IFLA) έχει εντάξει τον αυτισμό στις γενικότερες οδηγίες της για προσβάσιμες βιβλιοθήκες, με ειδική αναφορά σε άτομα με νοητική ή αυτιστική διαφορετικότητα. Οι οδηγίες προτείνουν καθολικό σχεδιασμό, εκπαίδευση προσωπικού και μια προσέγγιση βασισμένη σε δικαιώματα, όχι σε φιλανθρωπία: η βιβλιοθήκη οφείλει να είναι ανοιχτή σε όλους εξ ορισμού, όχι ως εξαίρεση.
Αυτή η αρχή, ότι η προσβασιμότητα είναι βασικό σχέδιο και όχι ειδική ρύθμιση, είναι κάτι που αξίζει να το κρατήσουμε ως πυξίδα και για ελληνικούς δημόσιους χώρους, από δημοτικές βιβλιοθήκες μέχρι πολιτιστικά κέντρα και πάρκα.
Τι μπορεί να αξιοποιηθεί στην Ελλάδα
Δεν χρειάζεται μεγάλος προϋπολογισμός για να ξεκινήσει κάτι αντίστοιχο σε τοπικό επίπεδο. Μερικά σημεία που θα μπορούσαν να τα δουν δημοτικές βιβλιοθήκες, πολιτιστικά κέντρα ή σχολικές βιβλιοθήκες:
- Μια ήσυχη ζώνη με σταθερό φωτισμό και δυνατότητα άμεσης εξόδου, χωρίς να χρειάζεται δικαιολόγηση.
- Ένα μικρό ντουλάπι με ακουστικά και fidgets διαθέσιμα για δανεισμό στη διάρκεια της επίσκεψης.
- Μία σταθερή ώρα την εβδομάδα με λιγότερο κόσμο ή χαμηλωμένη μουσική, γνωστοποιημένη εκ των προτέρων ώστε οι οικογένειες να την προγραμματίζουν.
- Σύντομη ενημέρωση του προσωπικού υποδοχής, χωρίς να χρειάζεται εξειδίκευση, απλώς βασική εξοικείωση.
Το ζητούμενο δεν είναι να μετατραπεί η βιβλιοθήκη σε θεραπευτικό χώρο, είναι να παραμείνει αυτό που ήδη είναι: ένα δημόσιο σημείο ελεύθερου χρόνου, απλώς πιο φιλόξενο. Αν ψάχνετε άλλες ιδέες για sensory-friendly χώρους σε άλλες χώρες, θα βρείτε αρκετά κοινά σημεία με όσα περιγράφουμε εδώ.
Το νόημα πέρα από το κτίριο
Μια βιβλιοθήκη ή ένα πολιτιστικό κέντρο που λειτουργεί με αυτή τη λογική δεν προσφέρει απλώς πρόσβαση σε βιβλία, προσφέρει έναν χώρο όπου η οικογένεια μπορεί να πάει χωρίς σχέδιο έκτακτης ανάγκης στο μυαλό. Είναι ακριβώς το είδος του «απλώς να είμαστε εκεί» που στηρίζει και η δική μας φιλοσοφία γύρω από την παρέα χωρίς προσδοκίες. Δεν χρειάζεται κάθε κοινωνική στιγμή να είναι οργανωμένη δραστηριότητα, μερικές φορές αρκεί ένας χώρος που δεν κουράζει.