Η φιλία συχνά αντιμετωπίζεται σαν κάτι που είτε «συμβαίνει» μόνο του είτε δεν συμβαίνει καθόλου. Σε αρκετές χώρες όμως υπάρχει ένα ενδιάμεσο μοντέλο: οργανωμένα προγράμματα που φέρνουν κοντά, με σταθερότητα και συνέπεια, ένα αυτιστικό άτομο με έναν εθελοντή ή συνομήλικο, με στόχο να χτιστεί μια πραγματική σχέση παρέας, όχι μια συνεδρία. Λέγονται «buddy programs» ή «befriending schemes» και έχουν δεκαετίες εμπειρίας πίσω τους.
Δεν πρόκειται για θεραπεία ούτε για εκμάθηση «κοινωνικών δεξιοτήτων» με ασκήσεις. Είναι, στην ουσία τους, μια υποδομή που κάνει πιο εύκολο κάτι που για πολλά αυτιστικά παιδιά, εφήβους και ενήλικες είναι δύσκολο να βρεθεί μόνο του: ένα σταθερό, τακτικό ραντεβού με κάποιον που θέλει πραγματικά να περάσει χρόνο μαζί τους.
Το μοντέλο Best Buddies: φιλία ένα προς ένα
Ο οργανισμός Best Buddies, με παρουσία σε πολλές χώρες, χτίζει ζευγάρια φιλίας ανάμεσα σε άτομα με νοητική αναπηρία ή αυτισμό και εθελοντές χωρίς αναπηρία, με βάση κοινά ενδιαφέροντα και γεωγραφική εγγύτητα. Η δέσμευση είναι για τουλάχιστον έναν χρόνο: τα ζευγάρια συναντιούνται δια ζώσης τουλάχιστον δύο φορές τον μήνα και επικοινωνούν και ενδιάμεσα, με μήνυμα ή τηλέφωνο. Υπάρχουν εκδοχές του προγράμματος σε σχολεία, πανεπιστήμια και στην ενήλικη ζωή, καθώς και μια ψηφιακή εκδοχή (e-Buddies) για όσους προτιμούν πρώτα την ηλεκτρονική επαφή.
Αυτό που ξεχωρίζει το μοντέλο είναι η συνέπεια: υπάρχει προσωπικό που παρακολουθεί την πορεία κάθε ζευγαριού, ώστε η φιλία να μην «σβήνει» μετά τις πρώτες συναντήσεις, κάτι που συμβαίνει συχνά όταν η πρωτοβουλία μένει αποκλειστικά σε δύο άτομα χωρίς κανένα πλαίσιο γύρω τους.
Befriending στη Βρετανία: εκπαιδευμένος εθελοντής, σταθερό ραντεβού
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οργανώσεις όπως το Resources for Autism τρέχουν προγράμματα «youth mentoring and befriending»: ένας εκπαιδευμένος εθελοντής επισκέπτεται τακτικά ένα παιδί ή νέο και περνούν χρόνο μαζί, σε δραστηριότητες όπως σινεμά, μπόουλινγκ ή ένα χόμπι που ήδη αγαπά το παιδί. Οι εθελοντές περνούν από εκπαίδευση μιας ημέρας πάνω σε αυτισμό, επικοινωνία, όρια και ασφάλεια, και έχουν συνεχή υποστήριξη και εποπτεία από την οργάνωση.
Αντίστοιχα σχήματα befriending λειτουργούν σε πολλές βρετανικές κοινότητες για ενήλικες, με στόχο να μειωθεί η απομόνωση και να αναγνωριστεί η σημασία της φιλίας για μια ανεξάρτητη και ποιοτική ζωή, όπως το επισημαίνουν οργανώσεις που ασχολούνται με αυτιστικά άτομα και άτομα με νοητική αναπηρία.
Τι έχουν κοινό αυτά τα προγράμματα
- Ξεκάθαρη δέσμευση χρόνου, όχι περιστασιακή «καλή θέληση».
- Ταίριασμα με βάση κοινά ενδιαφέροντα, όχι τυχαία ανάθεση.
- Κάποιος φορέας στο παρασκήνιο που παρακολουθεί, υποστηρίζει και παρεμβαίνει αν κάτι δεν πάει καλά.
- Ο στόχος είναι η ίδια η σχέση, όχι η «βελτίωση» του αυτιστικού ατόμου.
Στο σχολείο: buddy συστήματα στην Αυστραλία
Σε αυστραλιανά σχολεία, τα peer buddy προγράμματα ζευγαρώνουν αυτιστικά παιδιά με συμμαθητές τους, οι οποίοι εκπαιδεύονται να ξεκινούν συζήτηση, να συμμετέχουν σε κοινές δραστηριότητες και να προσφέρουν παρέα μέσα στην καθημερινότητα της τάξης. Το όφελος περιγράφεται ως αμφίδρομο: το αυτιστικό παιδί έχει σταθερή κοινωνική επαφή, ενώ οι συμμαθητές του μαθαίνουν ενσυναίσθηση, υπομονή και συμπερίληψη. Τονίζεται πάντα ότι η εκπαίδευση των συνομηλίκων πρέπει να καθοδηγείται από κάποιον με γνώση αυτισμού, όχι να αφήνεται στην τύχη.
Τι μπορεί να κρατήσει μια ελληνική οικογένεια
Στην Ελλάδα δεν υπάρχει ακόμα ένα εθνικό δίκτυο befriending όπως στη Βρετανία, αλλά η λογική πίσω από αυτά τα προγράμματα μπορεί να εφαρμοστεί και σε μικρότερη κλίμακα:
- Αναζητήστε ή προτείνετε σταθερό, επαναλαμβανόμενο ραντεβού παρέας, όχι περιστασιακές συναντήσεις.
- Δώστε προτεραιότητα στο κοινό ενδιαφέρον στο ταίριασμα, όχι μόνο στην ηλικία. Έχουμε γράψει περισσότερα για το πώς η κοινή δραστηριότητα γίνεται αφορμή για φιλία.
- Σε ομάδες ή σχολεία, ενθαρρύνετε ρόλο «φίλου» για συνομηλίκους, με σαφή καθοδήγηση από κάποιον ενήλικα.
- Δείτε τη σχέση σαν κάτι που χρειάζεται λίγη υποδομή γύρω της (χρόνος, τόπος, κάποιος που ρωτάει «πώς πάει»), όχι σαν κάτι που είτε γίνεται μόνο του είτε όχι.
Σε μια ομάδα με σταθερό πυρήνα ατόμων, όπως συμβαίνει στα κλαμπ του Autism Club, αυτού του τύπου οι σταθερές φιλίες έχουν περισσότερο χώρο να χτιστούν, ακριβώς επειδή το πλαίσιο επαναλαμβάνεται εβδομάδα με εβδομάδα και δεν χρειάζεται να «ξαναρχίζει» κάθε φορά.
Κλείνοντας
Το κοινό στοιχείο σε όλα αυτά τα παραδείγματα δεν είναι κάποια ειδική τεχνική, αλλά η αναγνώριση ότι η φιλία μπορεί να χρειάζεται λίγη οργάνωση για να ξεκινήσει, χωρίς αυτό να την κάνει λιγότερο αληθινή. Ένα σταθερό ραντεβού, ένα κοινό ενδιαφέρον και κάποιος που νοιάζεται να συνεχιστεί η σχέση είναι, πολλές φορές, το μόνο που χρειάζεται.