Όταν σκεφτόμαστε τέχνη και αυτισμό, το πρώτο πράγμα που έρχεται στο μυαλό είναι συχνά η εργοθεραπεία ή η μουσικοθεραπεία. Υπάρχει όμως κι ένας άλλος δρόμος, πιο κοντά στο πώς ζούμε την τέχνη οι περισσότεροι: όχι ως θεραπευτικό εργαλείο, αλλά ως χώρο όπου μαζευόμαστε, δημιουργούμε παρέα και νιώθουμε ότι ανήκουμε κάπου.
Σε πολλές χώρες, θέατρα, ορχήστρες και μουσεία έχουν ανοίξει τις πόρτες τους σε αυτιστικά παιδιά, εφήβους και ενήλικες, όχι για να «διορθώσουν» κάτι, αλλά για να δώσουν μια σκηνή, ένα όργανο ή έναν καμβά. Δείτε τι έχει δοκιμαστεί αλλού και τι αρχίζει να φυτρώνει και στην Ελλάδα.
Το θέατρο ως ασφαλής σκηνή
Στο Broadway της Νέας Υόρκης, το πρόγραμμα Autism Friendly Performances του οργανισμού Theatre Development Fund προσαρμόζει ολόκληρες παραστάσεις για αυτιστικό κοινό: ο ήχος περιορίζεται, τα στροβοσκοπικά φώτα αφαιρούνται, το προσωπικό εκπαιδεύεται πριν από κάθε παράσταση και η αίθουσα αγοράζεται αποκλειστικά για αυτό το κοινό. Είναι η λεγόμενη relaxed performance, μια πρακτική που έχει υιοθετηθεί πλέον από πολλά θέατρα στην Ευρώπη και την Αυστραλία: επιτρέπεται να μιλάς, να σηκώνεσαι, να βγαίνεις έξω και να ξαναμπαίνεις, χωρίς άβολα βλέμματα.
Στην Ελλάδα, η πρώτη ερασιτεχνική θεατρική ομάδα αποτελούμενη κυρίως από ανήλικους και ενήλικες στο φάσμα του αυτισμού είναι ο «Ταυτισμός», που ανεβάζει παραστάσεις στο Μικρό Μουσικό Θέατρο με στόχο ακριβώς αυτό: όχι εκπαίδευση δεξιοτήτων, αλλά δημιουργία, σκηνή και κοινό. Είναι ένα παράδειγμα που δείχνει ότι το ίδιο μοντέλο, σκηνή αντί για γραφείο θεραπευτή, μπορεί να δουλέψει και εδώ.
Μουσική χωρίς εμπόδια πρόσβασης
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο οργανισμός Drake Music σχεδιάζει επί δύο δεκαετίες προσβάσιμα μουσικά όργανα και τεχνολογία για άτομα με αναπηρία, ώστε κανείς να μη μένει εκτός επειδή δεν μπορεί να κρατήσει ένα κλασικό όργανο με τον συνηθισμένο τρόπο. Στα inclusive ensembles που οργανώνει, βλέπετε έναν συμμετέχοντα να παίζει με κατζόν, έναν άλλον με λογισμικό παρακολούθησης βλέμματος, έναν τρίτο να τραγουδά· όλοι μαζί, στο ίδιο σύνολο. Η συνεργασία τους με τη London Philharmonic Orchestra έδειξε ότι η ποιότητα της μουσικής δεν χρειάζεται να θυσιαστεί για να είναι η ομάδα πραγματικά ανοιχτή σε όλους.
Το ζητούμενο εδώ δεν είναι η εκμάθηση ενός οργάνου αυτή καθαυτή, αλλά η εμπειρία του να παίζεις μαζί με άλλους, κάτι που μοιάζει με τη λογική πίσω από τις κοινωνικές λέσχες για αυτιστικούς ενήλικες που λειτουργούν ήδη σε αρκετές χώρες.
Εικαστικά και μουσεία ανοιχτά σε όλους
Αρκετά μουσεία τέχνης έχουν αναπτύξει προγράμματα ειδικά για αυτιστικούς εφήβους, όπου η ξενάγηση γίνεται πιο αργά, με χώρο για συζήτηση, σκίτσο και ελεύθερη κίνηση αντί για αυστηρό πρόγραμμα. Παράλληλα, πρωτοβουλίες όπως το Inclusive Arts Collective οργανώνουν εργαστήρια ζωγραφικής, stop motion και χορού όπου η επανάληψη μιας κίνησης, το γνωστό stimming, δεν αποκρύπτεται αλλά γίνεται μέρος της δημιουργίας.
Η λογική είναι κοινή με αυτή που περιγράφουμε στο άρθρο μας για τους sensory-friendly χώρους στον κόσμο: δεν αλλάζει το άτομο, αλλάζει ο χώρος ώστε να χωράει περισσότερους ανθρώπους.
Τι δείχνει η έρευνα
Μια πρόσφατη ανασκόπηση μελετών στο επιστημονικό περιοδικό Review Journal of Autism and Developmental Disorders εξέτασε προγράμματα τέχνης, μουσικής, θεάτρου και χορού για αυτιστικά παιδιά και εφήβους. Από τις μελέτες που αξιολόγησε, οι περισσότερες κατέγραψαν βελτίωση στην κοινωνική συμπερίληψη και στη συναισθηματική λειτουργικότητα των συμμετεχόντων. Δεν πρόκειται για θεραπευτικό αποτέλεσμα, αλλά για κάτι πιο απλό: όταν οι άνθρωποι δημιουργούν μαζί κάτι τακτικά, χτίζονται δεσμοί.
Τι μπορούμε να κρατήσουμε στην Ελλάδα
Δεν χρειάζεται μια ολόκληρη υποδομή σαν του Broadway για να ξεκινήσει κανείς. Μερικά στοιχεία που φαίνεται να δουλεύουν παντού, ανεξάρτητα από μέγεθος πόλης ή προϋπολογισμό:
- Μικρές, σταθερές ομάδες που ξαναβλέπονται τακτικά, όχι εφάπαξ εκδηλώσεις
- Ελευθερία στην έκφραση: δεν χρειάζεται να «κάτσεις σωστά» ή να μη στριφογυρίζεις για να συμμετέχεις
- Προσωπικό ή εθελοντές που έχουν ενημερωθεί πριν, ώστε να μη χρειάζεται συνέχεια εξηγήσεις
- Χώρος διαφυγής κοντά, για όποιον χρειαστεί λίγη ησυχία και μετά επιστρέφει
- Στόχος η ίδια η συνάντηση και η δημιουργία, όχι η τελική «επίδοση» σε παράσταση ή έκθεση
Η τέχνη, όπως και ο αθλητισμός ή οι εκδρομές, είναι απλώς ένα ακόμα πρόσχημα για να βρεθούμε μαζί. Στο πρόγραμμα των ομάδων μας προσπαθούμε να κρατάμε ζωντανή ακριβώς αυτή τη λογική: η δραστηριότητα είναι η αφορμή, η παρέα είναι η ουσία.