Το σκάκι και τα επιτραπέζια παιχνίδια βοηθούν αυτιστικά παιδιά να κάνουν παρέα επειδή προσφέρουν σαφείς κανόνες, προβλέψιμη σειρά κινήσεων και χαμηλό αισθητηριακό φορτίο. Η φιλία χτίζεται γύρω από το κοινό ενδιαφέρον για το παιχνίδι, όχι μέσα από άβολη κουβέντα, γι' αυτό λέσχες σκακιού και επιτραπέζιων λειτουργούν σε πολλές χώρες ως πραγματικοί χώροι κοινότητας.
Γιατί το σκάκι και τα επιτραπέζια παιχνίδια «ταιριάζουν» σε πολλά αυτιστικά άτομα;
Σε αντίθεση με την ελεύθερη κοινωνική συναναστροφή, ένα παιχνίδι με κανόνες λέει εκ των προτέρων ποιος μιλάει πότε, τι σημαίνει «η σειρά σου» και πώς τελειώνει η αλληλεπίδραση. Αυτό αφαιρεί μεγάλο μέρος της αβεβαιότητας που κάνει την κοινωνική ζωή κουραστική. Στο σκάκι, για παράδειγμα, υπάρχει σιωπή όσο σκέφτεσαι, συγκεκριμένη στιγμή για να μιλήσεις πριν και μετά την παρτίδα, και ξεκάθαρος τρόπος να δείξεις σεβασμό, με μια χειραψία ή ένα «καλή παρτίδα». Δεν χρειάζεται να διαβάσεις εκφράσεις προσώπου για να καταλάβεις τι συμβαίνει, το ταμπλό μιλάει από μόνο του.
Τα επιτραπέζια συνεργασίας, όπου οι παίκτες κερδίζουν ή χάνουν όλοι μαζί, μειώνουν επιπλέον την πίεση του ανταγωνισμού και βάζουν όλους στην ίδια πλευρά. Έτσι η παρέα γίνεται προϊόν της κοινής προσπάθειας, όχι της κοινωνικής επίδοσης.
Πώς λειτουργεί στην πράξη μια λέσχη επιτραπέζιων ή σκακιού;
Οι λέσχες που πετυχαίνουν συνήθως μοιράζονται κάποια κοινά χαρακτηριστικά:
- Σταθερό ωράριο και σταθερός χώρος, ώστε να μην υπάρχει έκπληξη στην αλλαγή.
- Μικρός αριθμός ατόμων ανά τραπέζι, ώστε να μη χάνεται κανείς μέσα σε πολύ θόρυβο.
- Δυνατότητα να παρακολουθήσει κανείς πρώτα, χωρίς πίεση να παίξει αμέσως.
- Ενήλικες ή μεγαλύτεροι παίκτες που ξέρουν τους κανόνες και μπορούν να τους εξηγήσουν με υπομονή.
- Ήσυχη γωνιά ή δυνατότητα διαλείμματος, για όποιον χρειαστεί λίγο χρόνο μόνος.
Αυτά τα στοιχεία δεν διαφέρουν πολύ από όσα κάνουν χρήσιμη μια λέσχη κοινών ενδιαφερόντων γενικότερα: η φιλία χτίζεται καλύτερα γύρω από μια δραστηριότητα παρά μέσα από αφηρημένη «κοινωνικοποίηση».
Τι κάνουν άλλες χώρες: παραδείγματα από τον κόσμο
Η Παγκόσμια Ομοσπονδία Σκακιού (FIDE) υποστηρίζει το πρόγραμμα Infinite Chess, το οποίο έχει συνδέσει 28 χώρες σε όλες τις ηπείρους μέσα σε πέντε χρόνια, με πάνω από 110 προπονητές και δασκάλους να εργάζονται με 280 παιδιά στο φάσμα του αυτισμού. Κάθε χρόνο τον Απρίλιο, μήνα ευαισθητοποίησης για τον αυτισμό, η πρωτοβουλία διοργανώνει διαδικτυακές συναντήσεις για γονείς και εκπαιδευτικούς, καθώς και εκδηλώσεις σκακιού σε χώρες όπως το Καζακστάν.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το The Autism Group στο Maidenhead έχει μόνιμα «Special Interest Clubs» για επιτραπέζια και παιχνίδια ρόλων, με προσωπικό και εθελοντές εκπαιδευμένους στην υποστήριξη αυτιστικών παιδιών, ενώ στο Swansea λειτουργεί η ομάδα Spectrum Gamers, που συναντιέται σε καφέ πριν αυτό ανοίξει στο ευρύ κοινό, ώστε ο χώρος να είναι πιο ήσυχος. Στον Καναδά, η οργάνωση AutismBC διοργανώνει βραδιές σε board game café με σχεδόν χίλια παιχνίδια διαθέσιμα, από απλά έως πιο σύνθετα, ειδικά σχεδιασμένες ως αισθητηριακά φιλικές εκδηλώσεις για τα μέλη της. Στην Αυστραλία, ο οργανισμός Amaze διατηρεί κατάλογο ομάδων gaming για αυτιστικά άτομα σε διάφορες πόλεις, ώστε οι οικογένειες να βρίσκουν εύκολα μια λέσχη κοντά τους.
Το κοινό σημείο σε όλα αυτά τα παραδείγματα δεν είναι το συγκεκριμένο παιχνίδι, αλλά η ιδέα ότι η δραστηριότητα προηγείται και η κοινωνικότητα ακολουθεί φυσικά, χωρίς να είναι αυτή καθαυτή ο στόχος της συνάντησης.
Πώς μπορεί μια οικογένεια στην Ελλάδα να ξεκινήσει κάτι αντίστοιχο;
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μεγάλο θεσμό για να ξεκινήσει μια μικρή λέσχη. Μερικές πρακτικές ιδέες:
- Ξεκινήστε με λίγα, γνωστά παιχνίδια, ώστε η προσοχή να πηγαίνει στην παρέα και όχι στην εκμάθηση κανόνων.
- Προτιμήστε παιχνίδια συνεργασίας ή με ξεκάθαρο τέλος γύρου, ώστε να είναι σαφές πότε «τελειώνει» η αλληλεπίδραση.
- Επιλέξτε σταθερό χώρο και ώρα, κατά προτίμηση σε πιο ήσυχο σημείο ή σε ώρα με λιγότερο κόσμο.
- Αφήστε χώρο σε όποιον θέλει απλώς να παρακολουθήσει, χωρίς να πιέζεται να συμμετέχει αμέσως.
- Κρατήστε τη σταθερότητα: η ίδια μικρή παρέα κάθε φορά βοηθά περισσότερο από μια μεγάλη αλλά ασταθής ομάδα.
Μια τακτική συνάντηση γύρω από ένα επιτραπέζιο μπορεί να λειτουργήσει και σαν σταθερό σημείο αναφοράς μέσα στην εβδομάδα, κάτι που ταιριάζει και με τη λογική πίσω από τις ομάδες που συναντιούνται τακτικά γύρω από συγκεκριμένη δραστηριότητα. Για όσους νιώθουν πιο άνετα online, η ίδια λογική δραστηριότητα πρώτα, παρέα μετά ισχύει και στις ψηφιακές κοινότητες gaming, που μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά με τις δια ζώσης συναντήσεις.
Συχνές ερωτήσεις
Χρειάζεται το παιδί μου να ξέρει ήδη σκάκι για να συμμετέχει σε μια λέσχη;
Όχι. Οι περισσότερες λέσχες δέχονται αρχάριους και έχουν κάποιον έμπειρο παίκτη να εξηγεί τους κανόνες με ηρεμία. Το σημαντικό είναι ο ρυθμός να είναι υπομονετικός, όχι το επίπεδο δεξιότητας κατά την πρώτη συνάντηση.
Τι γίνεται αν το παιδί μου προτιμά να παρακολουθεί παρά να παίζει;
Αυτό είναι απόλυτα αποδεκτό σε καλά σχεδιασμένες λέσχες. Πολλά παιδιά χρειάζονται χρόνο παρατήρησης πριν συμμετάσχουν ενεργά, και η δυνατότητα να παρακολουθούν χωρίς πίεση είναι μέρος του γιατί αυτός ο χώρος νιώθεται ασφαλής.
Ποια παιχνίδια είναι πιο κατάλληλα για αρχάριους σε μια πρώτη συνάντηση;
Παιχνίδια με απλούς, ξεκάθαρους κανόνες και σύντομη διάρκεια γύρου βοηθούν περισσότερο στην αρχή, ειδικά συνεργατικά παιχνίδια όπου όλοι παίζουν στην ίδια ομάδα αντί να ανταγωνίζονται μεταξύ τους.
Το σκάκι ή τα επιτραπέζια αντικαθιστούν άλλες μορφές κοινωνικοποίησης;
Όχι, λειτουργούν συμπληρωματικά. Είναι ένας εύκολος τρόπος να ξεκινήσει η επαφή με άλλα παιδιά ή ενήλικες, αλλά η κοινωνική ζωή μπορεί να περιλαμβάνει παράλληλα πολλές άλλες δραστηριότητες και χώρους.
Υπάρχουν αντίστοιχες λέσχες στην Ελλάδα;
Ο αριθμός οργανωμένων λεσχών επιτραπέζιων ειδικά για αυτιστικά άτομα είναι μικρός στην Ελλάδα σε σχέση με χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο ή ο Καναδάς, κάτι που αφήνει περιθώριο για μικρές, τοπικές πρωτοβουλίες από οικογένειες ή ομάδες.