Η κηπουρική και οι δραστηριότητες στη φύση γίνονται χώρος παρέας για αυτιστικά άτομα επειδή προσφέρουν ένα κοινό, συγκεκριμένο έργο, χωρίς την πίεση της συζήτησης πρόσωπο με πρόσωπο. Ομάδες κηπουρικής, μονοπάτια φύσης και κοινοτικοί κήποι σε άλλες χώρες δείχνουν πώς η κοινή ενασχόληση με το χώμα και τα φυτά χτίζει σταθερές φιλίες.
Γιατί η φύση «ταιριάζει» σε πολλά αυτιστικά παιδιά και ενήλικες;
Ένας κήπος ή ένα μονοπάτι δεν απαιτεί βλεμματική επαφή ή γρήγορη εναλλαγή σε μια κουβέντα. Υπάρχει πάντα κάτι συγκεκριμένο να κάνετε: να ποτίσετε, να σκάψετε, να φυτέψετε, να παρατηρήσετε ένα έντομο. Αυτό το «κοινό αντικείμενο προσοχής» είναι ακριβώς ο λόγος που, όπως έχουμε γράψει και για τα κοινά ενδιαφέροντα ως δρόμο προς τη φιλία, η ομαδική δραστηριότητα προηγείται της κοινωνικής δεξιότητας και όχι το αντίστροφο. Η φύση προσθέτει κι ένα ακόμη στοιχείο: ηρεμία, ήχους και υφές που πολλά παιδιά βρίσκουν πιο ανεκτά από έναν κλειστό, θορυβώδη χώρο.
Πώς λειτουργεί μια ομάδα κηπουρικής στην πράξη; Το παράδειγμα του Λονδίνου
Στο Ισλίνγκτον του Λονδίνου λειτουργεί η ομάδα «Autistic Gardeners», μια δωρεάν, αυτιστική ομάδα κηπουρικής που οργανώνεται από αυτιστικά μέλη της τοπικής κοινότητας (Autistic Islington), για ενήλικες κάθε ηλικίας. Η ομάδα συναντιέται σταθερά, κάθε Τετάρτη πρωί, σε δημόσιο χώρο πρασίνου. Δεν είναι θεραπευτικό πρόγραμμα ούτε μάθημα: είναι μια επαναλαμβανόμενη, προβλέψιμη συνάντηση γύρω από ένα κοινό έργο, οργανωμένη από τους ίδιους τους συμμετέχοντες. Αυτό το μοτίβο, σταθερή ημέρα, σταθερή ώρα, σταθερός χώρος, είναι ίσως το πιο μεταφέρσιμο στοιχείο για κάθε ομάδα που θέλει να κρατήσει κόσμο.
Τι είναι ένα μονοπάτι φύσης σχεδιασμένο για τον αυτισμό;
Στο κρατικό πάρκο Letchworth της Νέας Υόρκης λειτουργεί το Autism Nature Trail, ένα μονοπάτι ενός χιλιομέτρου μέσα στο δάσος, το πρώτο του είδους του, σχεδιασμένο από αρχιτέκτονες τοπίου μαζί με ερευνητές του αυτισμού και οικογένειες αυτιστικών παιδιών. Το μονοπάτι έχει οκτώ σταθμούς, από έναν αισθητηριακό σταθμό και έναν κύκλο μουσικής μέχρι μια πλαγιά ηλιόλουστη και ένα σημείο περισυλλογής, ώστε κάθε οικογένεια να βρίσκει τον δικό της ρυθμό μέσα στη διαδρομή. Δεν είναι απομονωμένος χώρος «μόνο για λίγους»: είναι σχεδιασμένο να είναι ευχάριστο για κάθε επισκέπτη, με ή χωρίς αναπηρία, κάτι που δείχνει πώς η προσβασιμότητα σε έναν χώρο τελικά ωφελεί όλους. Ανάλογη λογική ακολουθούν και αρκετά καταφύγια άγριας ζωής στη Βρετανία, όπου προσβάσιμα μονοπάτια, ανελκυστήρες και αισθητηριακοί κήποι συνυπάρχουν με τις κανονικές διαδρομές παρατήρησης.
Μπορεί ένας κήπος να γίνει μόνιμος χώρος κοινότητας;
Το 2024 η βρετανική National Autistic Society παρουσίασε στην έκθεση κηπουρικής RHS Chelsea έναν κήπο αφιερωμένο στην έννοια του «masking», δηλαδή στο πώς αρκετά αυτιστικά άτομα κρύβουν τα χαρακτηριστικά τους για να «ταιριάξουν». Ο κήπος δεν έμεινε βιτρίνα μιας εβδομάδας: μετά την έκθεση μεταφέρθηκε σε μόνιμη θέση σε στέγη υποστηριζόμενης διαβίωσης στη Σκωτία, γίνοντας καθημερινός χώρος για τους ανθρώπους που ζουν εκεί. Το παράδειγμα δείχνει κάτι χρήσιμο και για μικρότερες πρωτοβουλίες: ένας κήπος που φτιάχνεται με αφορμή μια εκδήλωση μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί ως σημείο συνάντησης πολύ μετά, αν κάποιος αναλάβει να τον συντηρεί.
Τι μπορούμε να κρατήσουμε στην Ελλάδα;
Δεν χρειάζεται ειδικά σχεδιασμένο μονοπάτι ή διάσημη έκθεση για να ξεκινήσει κάτι ανάλογο. Τα στοιχεία που φαίνεται να μετράνε περισσότερο είναι πιο απλά:
- Σταθερότητα: ίδια ημέρα, ίδια ώρα, ίδιος χώρος, ώστε η συνάντηση να γίνει ρουτίνα και όχι έκτακτο γεγονός.
- Συγκεκριμένο έργο: φύτεμα, πότισμα, συγκομιδή, κλάδεμα· κάτι χειροπιαστό γύρω από το οποίο οργανώνεται η παρέα.
- Χαμηλή πίεση συζήτησης: η κουβέντα έρχεται φυσικά ενώ γίνεται η δουλειά, δεν είναι ο στόχος της συνάντησης.
- Προσοχή στις αισθητηριακές προτιμήσεις: γάντια για όσους δυσκολεύονται με την υφή του χώματος, σκιά ή αντηλιακό για την ευαισθησία στο φως, εργαλεία σε ήσυχο χώρο αποθήκευσης.
- Ανοιχτή συμμετοχή αδερφών και γονιών: ένας κήπος ή ένα περιβόλι είναι φυσικά χώρος όπου χωράει όλη η οικογένεια, χωρίς να χρειάζεται ξεχωριστό πρόγραμμα για τον καθένα.
Κάθε δραστηριότητα υπαίθρου με σταθερή παρέα, από μια εβδομαδιαία συνάντηση μέχρι μια εξόρμηση σε φυσικό χώρο, μπορεί να λειτουργήσει με την ίδια λογική: το περιβάλλον κάνει τη δουλειά, η ομάδα κάνει την παρέα.
Συχνές ερωτήσεις
Χρειάζεται το παιδί μου να αγαπάει ήδη τη φύση για να συμμετάσχει σε ομάδα κηπουρικής;
Όχι απαραίτητα. Το ενδιαφέρον συχνά χτίζεται μέσα από την επανάληψη και τη συγκεκριμένη, χειροπιαστή δραστηριότητα, όχι πριν από αυτήν. Πολλά παιδιά ανακαλύπτουν ότι τους αρέσει το φύτεμα ή το πότισμα μόνο αφού το δοκιμάσουν λίγες φορές σε σταθερό πλαίσιο.
Είναι η κηπουρική κατάλληλη και για εφήβους ή ενήλικες στο φάσμα;
Ναι, όπως δείχνει και η ομάδα του Λονδίνου που απευθύνεται σε ενήλικες κάθε ηλικίας. Η φύση δεν έχει «ηλικιακό όριο»: μια ομάδα κηπουρικής μπορεί να λειτουργήσει εξίσου καλά για παιδιά, εφήβους και ενήλικες, με προσαρμογή μόνο στον τύπο των εργασιών.
Τι γίνεται αν το παιδί μου δυσκολεύεται με την υφή του χώματος ή άλλα ερεθίσματα;
Υπάρχουν πάντα εναλλακτικές εργασίες που δεν απαιτούν άμεση επαφή με το χώμα, όπως πότισμα με κανάτα, μεταφορά γλαστρών ή παρατήρηση φυτών και εντόμων. Γάντια, εργαλεία και σταδιακή έκθεση βοηθούν χωρίς να αποκλείουν κανέναν από τη δραστηριότητα.
Υπάρχουν τέτοιες ομάδες κηπουρικής ή φύσης στην Ελλάδα;
Δεν εντοπίσαμε αντίστοιχο μόνιμο, δημόσιο μονοπάτι ή αυτιστική ομάδα κηπουρικής στην Ελλάδα σήμερα. Οι ομαδικές συναντήσεις με σταθερή παρέα και συγκεκριμένη δραστηριότητα, ακόμη κι αν δεν γίνονται σε κήπο, ακολουθούν όμως την ίδια λογική που φαίνεται να δουλεύει διεθνώς.
Πόσο συχνά πρέπει να γίνεται μια τέτοια δραστηριότητα για να έχει νόημα ως κοινωνική εμπειρία;
Η σταθερότητα μετράει περισσότερο από τη συχνότητα. Μια συνάντηση κάθε εβδομάδα ή κάθε δεκαπέντε μέρες, στον ίδιο χώρο και με τους ίδιους ανθρώπους, βοηθάει την ομάδα να γίνει οικεία και να χτιστούν σταδιακά σχέσεις, πολύ περισσότερο από περιστασιακές, ακανόνιστες επισκέψεις.