Τα επιτραπέζια παιχνίδια ρόλων, όπως το Dungeons & Dragons, δίνουν στην παρέα κανόνες, ρόλους και κοινό στόχο. Έτσι η κουβέντα έχει πάντα θέμα και κανείς δεν χρειάζεται να «βρει τι να πει». Οι πρώτες έρευνες είναι μικρές, αλλά οι αυτιστικοί παίκτες περιγράφουν πιο άνετη και πιο ειλικρινή επαφή.
Τι είναι ένα παιχνίδι ρόλων και γιατί ταιριάζει σε μια παρέα;
Σε ένα παιχνίδι ρόλων γύρω από ένα τραπέζι, κάθε παίκτης υποδύεται έναν ήρωα. Ένας «αφηγητής» (στο D&D λέγεται games master) περιγράφει τον κόσμο, και η ομάδα αποφασίζει μαζί τι θα κάνει. Τα ζάρια κρίνουν το αποτέλεσμα, οπότε τους κανόνες τους ορίζει το παιχνίδι και όχι η διάθεση κάποιου.
Για πολλά αυτιστικά παιδιά και νέους, αυτό έχει αξία: ο ρόλος κάθε στιγμή είναι σαφής, η σειρά του λόγου είναι γνωστή και υπάρχει ένα θέμα που μας ενώνει. Η φαντασία, η αγάπη για λεπτομέρειες, για χάρτες, για κανόνες και για ιστορίες δουλεύουν υπέρ του παίκτη. Είναι μια δραστηριότητα όπου συχνά τα δυνατά σημεία φαίνονται πρώτα.
Τι λέει η έρευνα;
Η πιο γνωστή μελέτη προέρχεται από το Πανεπιστήμιο του Plymouth και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Autism (Atherton και συνεργάτες). Αυτιστικοί ενήλικες έπαιξαν D&D σε μικρές ομάδες για έξι εβδομάδες με έναν games master και μετά πήραν συνέντευξη ένας ένας. Είπαν ότι ένιωσαν γρήγορα συνδεδεμένοι με τους άλλους παίκτες, ότι δεν χρειάστηκε να κρύβουν τον εαυτό τους και ότι μπόρεσαν να συμμετέχουν περισσότερο στην ομάδα. Κάποιοι κράτησαν στοιχεία του ήρωά τους και στην καθημερινή ζωή.
Υπάρχουν και άλλα ίχνη. Μελέτη του Edith Cowan University στην Αυστραλία εξέτασε τις εμπειρίες αυτιστικών εφήβων και νέων σε ομάδες παιχνιδιού που οργανώθηκαν με κοινωνικό και όχι θεραπευτικό προσανατολισμό. Μια συστηματική ανασκόπηση του 2025 σε άτομα με νευροδιαφορετικότητα καταλήγει ότι τα παιχνίδια ρόλων μπορεί να στηρίξουν την επικοινωνία και τη διάθεση. Οι ίδιοι οι συγγραφείς όμως επισημαίνουν ότι τα δείγματα είναι μικρά και περιορισμένα.
Με λίγα λόγια: τα ευρήματα είναι ενθαρρυντικά, αλλά όχι οριστικά. Δεν λέμε ότι ένα παιχνίδι «κάνει κάτι» σε ένα παιδί. Λέμε ότι ένα καλά σχεδιασμένο τραπέζι μπορεί να είναι ένας ευχάριστος τρόπος να βρίσκεται κανείς με άλλους.
Πώς το οργανώνουν άλλες κοινότητες;
Οι ομάδες που περιγράφει η βιβλιογραφία έχουν κοινά στοιχεία:
- Μικρή ομάδα: λίγοι παίκτες γύρω από ένα τραπέζι, με σταθερή σύνθεση ώστε να χτίζεται εμπιστοσύνη.
- Σταθερό ραντεβού: ίδια μέρα, ίδια ώρα, ίδιος χώρος, με αρχή και τέλος που ξέρουν όλοι.
- Καλός αφηγητής: κάποιος που κρατά τον ρυθμό, δίνει χώρο σε όλους και δεν αφήνει κανέναν να εκτεθεί.
- Επιλογή στον τρόπο συμμετοχής: κάποιος μπορεί να μιλά ως ήρωας, να κρατά τον χάρτη ή τις σημειώσεις, ή να ρίχνει τα ζάρια, και να αλλάζει ρόλο όταν θέλει.
- Μέσα στην κοινότητα του χόμπι: οι ομάδες της μελέτης στελεχώθηκαν από τον κόσμο του ίδιου του παιχνιδιού, όχι από «πρόγραμμα κοινωνικών δεξιοτήτων».
Σε αρκετές χώρες υπάρχουν επίσης ηλεκτρονικές ομάδες. Όποιος προτιμά να παίζει από το σπίτι με κάμερα ή μόνο με φωνή, μπαίνει στην παρέα χωρίς τον θόρυβο ενός γεμάτου μαγαζιού. Αν σας ενδιαφέρει το θέμα των ψηφιακών χώρων, δείτε και το άρθρο μας για τις ψηφιακές κοινότητες και το gaming ως χώρο φιλίας.
Τι μπορούμε να κρατήσουμε στην Ελλάδα;
Δεν χρειάζεται ειδικό πρόγραμμα. Χρειάζονται λίγα απλά πράγματα που τα έχουμε ήδη:
- Ξεκινήστε από το ενδιαφέρον. Αν το παιδί αγαπά φαντασία, ιστορίες ή επιτραπέζια, ρωτήστε το αν θα ήθελε να δοκιμάσει.
- Ξεκινήστε με μια σύντομη, απλή περιπέτεια μιας ώρας περίπου, με έτοιμους ήρωες, ώστε να μην χρειάζεται να μάθει όλο το βιβλίο κανόνων.
- Συμφωνήστε εκ των προτέρων τους κανόνες του τραπεζιού: ποιος μιλά πότε, τι κάνουμε αν κάποιος κουραστεί, ότι κάθε απάντηση είναι δεκτή.
- Αφήστε το παιδί να ορίσει το ρόλο του. Μπορεί να προτιμά να είναι ο χαρτογράφος ή ο λογιστής της ομάδας, και αυτό είναι εντελώς εντάξει.
- Αφήστε χώρο για διάλειμμα και για ήσυχη γωνιά, χωρίς εξηγήσεις.
Μια παρόμοια λογική με σταθερή παρέα, ξεκάθαρο πλαίσιο και κοινό ενδιαφέρον ισχύει και στα σκάκι και τα επιτραπέζια παιχνίδια, και γενικότερα στις ομάδες κοινών ενδιαφερόντων.
Τι να προσέξουμε;
Δεν είναι για όλους, και δεν χρειάζεται να είναι. Κάποιους ίσως κουράζει η φαντασία ή ο χρόνος, και προτιμούν άλλες δραστηριότητες. Το κριτήριο είναι αν το παιδί ή ο νέος περνά καλά και θέλει να ξαναπάει. Το παιχνίδι ρόλων ταιριάζει ως ευχάριστη παρέα και όχι ως ένα εργαλείο για να «διορθώσουμε» κάτι.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι το Dungeons & Dragons κατάλληλο για αυτιστικά παιδιά;
Μπορεί να είναι, όταν ταιριάζει στο ενδιαφέρον του παιδιού. Οι περισσότερες έρευνες αφορούν ενήλικες και εφήβους, με μικρά δείγματα. Ξεκινήστε με σύντομη, απλή περιπέτεια, μικρή ομάδα και σταθερούς κανόνες, και αφήστε το παιδί να αποφασίσει αν θέλει να συνεχίσει.
Χρειάζεται να ξέρει το παιδί όλους τους κανόνες για να παίξει;
Όχι. Ένας καλός αφηγητής εξηγεί τους κανόνες σταδιακά, και υπάρχουν έτοιμοι ήρωες και απλοποιημένες εκδοχές για αρχάριους. Το παιδί μαθαίνει παίζοντας, και μπορεί να έχει ρόλο που δεν απαιτεί να ξέρει τα πάντα, όπως να κρατά τον χάρτη.
Τι γίνεται αν το παιδί δεν θέλει να μιλήσει μπροστά στους άλλους;
Δεν χρειάζεται να μιλήσει. Μπορεί να συμμετέχει γράφοντας σημειώσεις, ρίχνοντας ζάρια ή δείχνοντας με κάρτες, και αργότερα, αν θέλει, να πάρει μεγαλύτερο ρόλο. Η πίεση να μιλήσει κάνει συνήθως το παιχνίδι λιγότερο ευχάριστο.
Μπορεί να παιχτεί και online;
Ναι. Η μελέτη του Plymouth και άλλες ομάδες χρησιμοποίησαν ηλεκτρονικά περιβάλλοντα. Το online δίνει λιγότερο θόρυβο και την επιλογή κάμερας ή μόνο φωνής. Χρειάζεται όμως προσοχή στην ασφάλεια: παίξτε με γνωστούς ανθρώπους ή σε οργανωμένες ομάδες με υπεύθυνο ενήλικα.
Είναι αυτό μια θεραπεία;
Όχι. Ο λόγος που το προτείνουμε είναι η παρέα και η χαρά του παιχνιδιού. Η έρευνα εξετάζει τα οφέλη, αλλά είναι ακόμη στα πρώτα της βήματα, και εμείς το βλέπουμε ως μια ακόμη ευκαιρία για κοινή δραστηριότητα, όχι ως παρέμβαση.
Πηγές
- Atherton et al., A critical hit: Dungeons and Dragons as a buff for autistic people (Autism), University of Plymouth
- University of Plymouth: Dungeons and Dragons can help autistic people gain confidence
- Systematic Review: Are Table-Top Roleplaying Games a Useful Therapeutic Tool for People with Neurodiversity? (PMC)
- Edith Cowan University: socially led tabletop role-playing groups for autistic adolescents and young adults